महाराष्ट्रातील पोळा सण

 जाफराबाद, दि.8         

    महाराष्ट्रातील पोळा सण

पोळा हा महाराष्ट्रातील शेतकरी आणि ग्रामीण जीवनाशी अतूट नाते सांगणारा पारंपरिक सण आहे. शेतीच्या कामात वर्षभर महत्त्वाची भूमिका बजावणाऱ्या बैलांप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी हा सण साजरा केला जातो. त्यामुळे पोळा हा केवळ धार्मिक किंवा सांस्कृतिक उत्सव नसून शेतकरी, शेती आणि पशुधन यांच्यातील भावनिक नात्याचे प्रतीक आहे.
१. पोळा सण कधी साजरा केला जातो?
पोळा सण साधारणपणे श्रावण अमावास्येला साजरा केला जातो. महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये त्याला बैलपोळा, पोळा किंवा बेंदूर अशा नावांनीही ओळखले जाते.
महाराष्ट्राच्या काही भागांत पोळ्याच्या आदल्या दिवसापासून तयारी सुरू होते. विशेषतः विदर्भ, मराठवाडा, खानदेश आणि पश्चिम महाराष्ट्रातील ग्रामीण भागात या सणाला विशेष महत्त्व आहे.
२. पोळ्याचे मुख्य उद्दिष्ट
शेतातील नांगरणी, पेरणी, मशागत, वाहतूक अशा अनेक कामांमध्ये बैलांचा उपयोग पारंपरिक शेतीत होत असे. त्यामुळे शेतकरी आपल्या बैलांना कुटुंबातील सदस्याप्रमाणे मान देतो.
पोळ्याच्या दिवशी:
बैलांना विश्रांती दिली जाते.
त्यांना स्वच्छ धुऊन सजवले जाते.
त्यांच्या शिंगांना रंग दिला जातो.
गळ्यात घंटा, घुंगरू व विविध अलंकार घातले जातात.
त्यांची पूजा केली जाते.
त्यांना गोडधोड पदार्थ खाऊ घातले जातात.
३. पोळ्यापूर्वीची तयारी
पोळ्याच्या काही दिवस आधीपासूनच घरात आणि गोठ्यात तयारी सुरू होते.
बैलांची स्वच्छता:
बैलांना नदी, विहीर किंवा उपलब्ध पाण्याच्या ठिकाणी नेऊन स्वच्छ अंघोळ घातली जाते. त्यांच्या अंगावर तेल लावून स्वच्छ केले जाते.
शिंगांची सजावट:
शिंगांना रंग लावले जातात. काही ठिकाणी शिंगांवर आकर्षक नक्षीकाम केले जाते.
अलंकार:
बैलांच्या गळ्यात घंटा, घुंगरू, रंगीत दोर, हार आणि इतर सजावटीच्या वस्तू घातल्या जातात.
गोठ्याची स्वच्छता:
गोठा स्वच्छ करून त्याची सजावट केली जाते. काही ठिकाणी रांगोळी काढली जाते.
४. पोळ्याच्या दिवशीची पूजा
पोळ्याच्या दिवशी बैलांना सजवून त्यांना घरासमोर किंवा ठरावीक ठिकाणी आणले जाते. शेतकरी त्यांच्या बैलांची पूजा करतो.
पूजेमध्ये साधारणपणे:
हळद-कुंकू
अक्षता
फुले
हार
धूप-दीप
नैवेद्य
यांचा वापर केला जातो.
बैलांच्या कपाळावर कुंकू किंवा गंध लावून त्यांची आरती केली जाते.
५. पोळ्याची मिरवणूक
अनेक गावांमध्ये सजवलेल्या बैलांची मिरवणूक काढली जाते. ढोल-ताशे, लेझीम आणि पारंपरिक वाद्यांच्या साथीने बैलांना मिरवणुकीत आणले जाते.
गावातील लोक मोठ्या उत्साहाने हा सोहळा पाहतात. काही ठिकाणी बैलांची पूजा करण्यासाठी विशिष्ट ठिकाण निश्चित केलेले असते.
६. पोळ्याचे खाद्यपदार्थ
पोळ्याच्या निमित्ताने ग्रामीण महाराष्ट्रात विविध पारंपरिक पदार्थ केले जातात. प्रदेशानुसार पदार्थांमध्ये फरक दिसतो.
यामध्ये प्रामुख्याने:
पुरणपोळी
खीर
गोड भात
भाजी
भाकरी
विविध प्रकारचे लाडू
नैवेद्याचे पारंपरिक पदार्थ
यांचा समावेश होतो.
७. ‘तान्हा पोळा’ म्हणजे काय?
तान्हा पोळा हा विशेषतः मुलांसाठी आकर्षणाचा भाग आहे.
तान्हा पोळ्यामध्ये लहान मुले लाकडी किंवा मातीचे बैल सजवून त्यांची पूजा करतात. काही ठिकाणी मुलांच्या सजवलेल्या बैलांची छोटी मिरवणूकही काढली जाते.
यामुळे लहान वयातच मुलांना शेती, पशुधन आणि ग्रामीण संस्कृतीचे महत्त्व समजते.
८. पोळा आणि शेतकरी संस्कृती
पोळ्याचा सर्वात महत्त्वाचा संदेश म्हणजे कृतज्ञता.
पारंपरिक शेतीमध्ये बैल हे शेतकऱ्याचे अत्यंत महत्त्वाचे सहकारी होते. वर्षभर शेतात कष्ट करणाऱ्या या प्राण्याला वर्षातून एक दिवस सन्मान देणे, त्याची पूजा करणे आणि त्याला विश्रांती देणे ही या सणामागची सुंदर भावना आहे.
म्हणूनच पोळा आपल्याला सांगतो:
“शेती करणाऱ्या हातांबरोबरच शेतीत कष्ट करणाऱ्या पशुधनाचाही सन्मान केला पाहिजे.”
९. आधुनिक काळातील पोळा
आज शेतीमध्ये ट्रॅक्टर, यंत्रसामग्री आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर वाढला आहे. त्यामुळे बैलांचा शेतीतील पारंपरिक वापर अनेक ठिकाणी कमी झाला आहे. तरीही ग्रामीण महाराष्ट्रात पोळ्याचे सांस्कृतिक महत्त्व कायम आहे.
आज पोळा हा:
शेती + शेतकरी + पशुधन + ग्रामीण परंपरा + लोकसंस्कृती
यांना जोडणारा उत्सव म्हणून पाहिला जातो.
१०. पोळ्याचे सांस्कृतिक महत्त्व
पोळा सणातून महाराष्ट्राच्या लोकजीवनातील अनेक वैशिष्ट्ये दिसतात:
निसर्गाशी असलेले नाते
पशुप्रेम
शेतकऱ्याची कृतज्ञता
श्रमाचा सन्मान
गावातील सामूहिक एकोपा
लोककला आणि लोकपरंपरा
पुढच्या पिढीला संस्कृतीची ओळख
११. पोळा सणाचा संदेश
पोळा आपल्याला केवळ बैलांची पूजा करण्याची परंपरा सांगत नाही, तर ज्यांच्या श्रमांमुळे आपले जीवन चालते त्यांच्याप्रती कृतज्ञ राहण्याचा संदेश देतो.
आजच्या काळातही या सणाकडे पशुकल्याण, पर्यावरणपूरक शेती आणि ग्रामीण संस्कृतीचे जतन या दृष्टिकोनातून पाहणे महत्त्वाचे आहे.
थोडक्यात:
पोळा म्हणजे शेतकऱ्याच्या जीवनातील बैलांप्रती प्रेम, आदर आणि कृतज्ञतेचा उत्सव. हा महाराष्ट्राच्या समृद्ध लोकपरंपरेचा आणि कृषिसंस्कृतीचा एक महत्त्वाचा भाग आहे.

संग्राहक प्रा. दत्ता देशमुख, माजी उप प्रचार्य, प्रांत उपाध्यक्ष, वेध रायगडाचा महाराष्ट्र,

चित्रकार:- संतोष बाबुराव औटी