पंढरीची वाट – पावलांनी नाही, तर मनाने चालायचा प्रवास – आदिनाथ सपकाळ

जाफराबाद/दत्ता देशमुख,दि.22

प्रत्येक रस्त्याला एक शेवट असतो; पण पंढरीच्या वाटेला शेवट नसतो. कारण ती वाट पंढरपूरच्या मंदिरात जाऊन थांबत नाही, तर माणसाच्या अंतःकरणात जाऊन कायमची वस्ती करते. ती केवळ पायांनी चालली जात नाही, तर श्रद्धा, समर्पण आणि प्रेमाने जगली जाते. पहाटेच्या दवबिंदूंना साक्षी ठेवून पहिले पाऊल पडते तेव्हा चालायला निघतो तो देह असतो; पण काही अंतर कापल्यानंतर चालू लागते ती आत्म्याची ओढ असते. वाटेवरची धूळ अंगावर बसते, आणि मनावरचा अहंकार त्या धुळीत विरघळून जातो. म्हणूनच वारकरी पंढरपूरला पोहोचण्याआधीच स्वतःला शोधून काढतो. वारीत कुणी मोठा नसतो, कुणी लहान नसतो; कुणी श्रीमंत नसतो, कुणी गरीब नसतो. प्रत्येकाच्या पावलांचा आवाज वेगळा असला, तरी नामाचा नाद एकच असतो – “राम कृष्ण हरी… विठ्ठल विठ्ठल…!” एका हातात टाळ, दुसऱ्या हातात भगवा आणि हृदयात विठ्ठल – हीच वारकऱ्याची खरी श्रीमंती. वाटेत भेटणारा प्रत्येक जीव “माऊली” होतो. कारण नाती रक्ताने नव्हे, तर भक्ती, प्रेम आणि समतेने जुळतात. पंढरीची वाट माणसाला शिकवते की आयुष्याचा खरा प्रवास अंतर मोजण्यात नसतो, तर मन किती निर्मळ, विचार किती पवित्र आणि हृदय किती प्रेमळ आहे, यामध्ये असतो. ज्या पायांना फोड येतात, त्याच पावलांना विठ्ठलाच्या दर्शनाचा आनंद सर्वाधिक गोड लागतो. ज्या डोळ्यांत भक्तीचा ओलावा असतो, त्यांनाच विटेवर उभा असलेला सावळा पांडुरंग दिसतो. चंद्रभागेच्या पाण्यात शरीर शुद्ध होते; पण वारीच्या अनुभवात मन, विचार आणि जीवन शुद्ध होत जाते. जसा एखाद्या पदार्थाची चव खाल्ल्याशिवाय कळत नाही, तसाच वारीचा आनंद चालल्याशिवाय समजत नाही. म्हणून पंढरीची वारी ही केवळ धार्मिक यात्रा नसून ती संस्कारांची विद्यापीठ, समतेची पताका, प्रेमाची अखंड परंपरा आणि मानवतेचा जिवंत उत्सव आहे. वारी शिकवते की देव शोधण्यासाठी डोंगर-दऱ्या पालथ्या घालण्याची गरज नाही; माणसामाणसांत प्रेम, करुणा आणि सेवाभाव जपला, तर प्रत्येक हृदयात विठ्ठल भेटतो. संत ज्ञानेश्वर, संत तुकाराम, संत नामदेव, संत एकनाथ यांचा वारसा जपणारी ही परंपरा आजही लाखो वारकऱ्यांच्या पावलांतून अखंड प्रवाही आहे. वारी संपते तेव्हा पाय घरी परततात; पण मन मात्र पुन्हा आषाढाची वाट पाहत राहते. कारण पंढरीची वाट एकदा अंतःकरणात उतरली की ती आयुष्यभर चालत राहते. तेव्हाच उमगते की, वारी ही पंढरपूरपर्यंतचा प्रवास नसून स्वतःच्या आत्म्यापर्यंत पोहोचण्याचा मार्ग आहे. म्हणूनच संतांनी सांगितले आहे – “आयुष्यात एकदा तरी पंढरीची वारी करावी; कारण त्या एका वारीत जीवनाचा खरा अर्थ सापडतो.” होय होय वारकरी… डोळा पाहे रे पंढरी… राम कृष्ण हरी… जय जय राम कृष्ण हरी…!