कडक उन्हात सुद्धा पारंपारिकतेचा साज ठेवून, आधुनिकतेची जोड देऊन गृहिणी घर कामाच्या लागणाऱ्या वस्तू बनवण्यात दंग
जाफराबाद/दत्ता देशमुख,दि.5
चैत्र-वैशाखाचा कडक उन्हाळा सुरू होताच ग्रामीण भागातील घराघरांतून सांडगे, पापड, कुरडया, शेवया करण्याची लगबग सुरू झाली आहे. वर्षभर पुरेल इतका साठा करून ठेवण्यासाठी महिला वर्ग पहाटेपासूनच कामाला लागला आहे. घराच्या गच्चीवर, अंगणात पांढऱ्या शुभ्र पापडांच्या, लाल मिरचीच्या सांडग्यांच्या रांगा दिमाखात उन्ह खाताना दिसत आहेत. उन्हाळा म्हणजे वाळवणाचा हंगाम एप्रिल-मे महिन्यातील कडक ऊन व कोरडे हवामान हे सांडगे-पापड, कुरडया, शेवया, लोणची वाळवण्यासाठी पोषक असते. त्यामुळे या काळात ग्रामीण व शहरी भागातील महिला वर्षभराच्या भाजीची सोय म्हणून हे पदार्थ मोठ्या प्रमाणावर तयार करतात. “उन्हाळ्यात केलेले सांडगे-पापड वर्षभर टिकतात. पावसाळ्यात भाजी मिळाली नाही की हेच कामी येतात,” असे टेंभुर्णी येथील गृहिणी सुनिता काकडे यांनी सांगितले. *पारंपरिक पद्धतीला आधुनिकतेची जोड* पूर्वी फक्त घरापुरते सांडगे-पापड केले जात. मात्र आता अनेक महिला बचतगटांनी याला व्यावसायिक स्वरूप दिले आहे. उडीद पापड, तांदळाचे पापड, नाचणीचे पापड, ज्वारीचे पापड, बटाटा पापड, साबुदाणा पापड, गव्हाच्या कुरडया, मिरचीचे सांडगे, गव्हाचे सांडगे, मूग डाळीचे सांडगे असे विविध प्रकार बाजारात विक्रीसाठी तयार केले जात आहेत. जाफ्राबाद येथील ‘माऊली महिला बचतगट’च्या अध्यक्षा सविता पाटील म्हणाल्या, “आमच्या गटातील 20 महिला मिळून दररोज 50 किलो पापड लाटतो. 15 दिवसांत 5 क्विंटल माल तयार होतो. थेट ग्राहकांना व आठवडी बाजारात विक्री करतो. महिलांना घरबसल्या 8 ते 10 हजार रुपये महिना मिळतो.” *साहित्य महागले तरी उत्साह कायम* यंदा उडीद डाळ, मूग डाळ, ज्वारी, तांदूळ, तेल, मिरची, जिरे, हिंग यांच्या किमती वाढल्या आहेत. 100 रुपये किलोची उडीद डाळ 140 रुपयांवर गेली आहे. तरीही महिलांचा उत्साह कमी झालेला नाही. “महागाई वाढली तरी घरचे खाणे चविष्ट व शुद्ध असते. बाजारच्या पापडापेक्षा घरचा पापड बरा,” असे देऊळगावराजा येथील आशा ताई सांगतात. पापड-सांडगे करण्याची प्रक्रिया 1. उडीद पापड: उडीद डाळ 8 तास भिजवून, वाटून त्यात हिंग, मीठ, पापडखार, मिरे टाकून पीठ मळले जाते. लाटून कडक उन्हात वाळवले जाते. 2. गव्हाचे सांडगे: गहू उकडून, जात्यावर भरडून त्यात तिखट, मीठ, जिरे, लसूण घालून छोटे गोळे करून वाळवले जातात. 3. कुरडया: गव्हाचा चीक शिजवून साच्याने पांढऱ्या कपड्यावर घालून वाळवल्या जातात. रोजगाराची संधी उन्हाळी वाळवणामुळे हजारो महिलांना हंगामी रोजगार मिळाला आहे. अनेक जणींनी व्हॉट्सॲप, फेसबुकच्या माध्यमातून घरगुती पापड-सांडग्यांची ऑनलाइन विक्री सुरू केली आहे. पुणे, मुंबई, औरंगाबाद येथून मोठ्या प्रमाणावर मागणी येत आहे. 300 ते 600 रुपये किलो दराने पापड-सांडग्यांची विक्री होत आहे. जपावी लागते काळजी कडक उन्हात काम करताना डिहायड्रेशन, उष्माघाताचा धोका असतो. त्यामुळे पहाटे 5 ते 10 व सायंकाळी 4 नंतर काम केले जाते. डोक्यावर ओले फडके, ताक, सरबत घेत महिला काम करतात. उन्हाळ्याच्या सुट्टीत मुली, सुना, सासवा एकत्र येऊन सांडगे-पापड करतात. त्यामुळे एकत्र कुटुंबपद्धती जपली जाते व परंपराही टिकून राहते. एकंदरीत कडक उन्हातही ग्रामीण महिलांच्या चेहऱ्यावर वाळवणाचा आनंद ओसंडून वाहत आहे. — ठळक मुद्दे: – हंगाम: एप्रिल-मे, कडक ऊन – प्रमुख पदार्थ: उडीद पापड, तांदूळ पापड, कुरडया, गव्हाचे सांडगे, मिरची सांडगे, शेवया – ठिकाण: जाफ्राबाद, टेंभुर्णी, देऊळगावराजा परिसरात मोठ्या प्रमाणात काम – व्यवसाय: महिला बचतगटांमार्फत 300-600 रु. किलो दराने विक्री – फायदा: वर्षभराची बेगमी + महिलांना घरबसल्या 8-10 हजार उत्पन्न – अडचण: डाळी, तेल, मिरची महाग; कडक उन्हाचा त्रास
